Değişik politik ve ideolojik geçmişlere sahip çeşitli sosyalist ve demokrat grupların biraraya gelmesiyle 21 Ocak 1996'da kurulmuştur. Emek ve Demokrasi Grubu, Ekmek ve Gül Platformu(Ertuğrul Kürkçü, Yurdaer Erkoca-Sosyalist Alternatif-, Kenan Kalyon-Emek- ve Hikmet Kıvılcımlı'nın görüşlerini savunan Toplumsal Özgürlük, platformun ana bileşenleri ve isimleri.), Sosyalist Eylem Platformu (Sungur Savran ve eski KSD-Kurtuluş Sosyalist Dergi- ekibi), Sosyalist Politika (Metin Çulhaoğlu gibi isimler) ve ayrıca Devrimci Yol geçmişi olan Eskişehir merkezli "Hareket" ile "Devrimci Sosyalist Yön", ÖDP'nin 14 yıllık mücadele tarihinde parti içerisinde bulunmuş unsurlardır. Son olarak, Ufuk Uras, Saruhan Oluç, Ahmet Asena gibi isimlerin teoriyenliğini yaptıkları "Özgürlükçü Sol Platform" grubu, özellikle parlamenterizm ve AB gibi konularda tartışmanın derinleşmesi üzerine partiden ayrılmışlardır. 20-21 Haziran 2009 tarihinde Ankara'da yapılan 6. Olağan Kongre ve Konferans sonucu genel başkanlığa Alper Taş getirilmiştir. Bugün, halen Masis Kürkçügil'in "Yeni Yol" dergisi çevresi de ÖDP'de bulunmakla beraber, Yeniden Devrim dergisi etrafında örgütlenmiş Devrimci Yolcu "Devrimci Dayanışma" partinin temelini oluşturur. Partinin ilk genel başkanıUfuk Uras'tır. İki dönem görevini yürüten Uras, akademik çalışmalarına hız vermek için aktif siyasete ara verdiğini belirtmiştir. Parti programında da yer alan genel başkanlık rotasyonu uyarınca Hayri Kozanoğlu göreve getirilmiştir. 11 Şubat 2007 tarihinde yapılan 4. Olağan Kongre/Konferans sürecinde genel başkanlık tekrar Ufuk Uras'a geçmiştir. ÖDP'nin, 2007 genel seçimleri sürecinde yaşadığı ve tüm kamuoyuna yansıyan parti içi kriz ilk defa bu kongrede su yüzüne çıkmıştır denilebilir. Kongrede, daha sonra, Devrimci Dayanışma ismiyle örgütlü olarak hareket edecek olan yapının desteklediği Alper Taş az bir oy farkıyla seçimi kaybetmiştir. Ufuk Uras'ın DTP listesinden bağımsız milletvekili olabilmek için genel başkanlıktan istifa etmesi üzerine görev Kemal Ulusaler'e devredilmiştir. Ardından, Ufuk Uras, "Özgürlükçü Sol" isimli grubun desteğiyle yeniden genel başkanlık için aday olmuştur. İstanbul Milletvekili ve ÖDP eski Genel Başkanı Ufuk Uras ile Hayri Kozanoğlu'nun arasında geçen yarışta Kozanoğlu 857 geçerli oydan 443'ünü alarak genel başkanlığa seçilmiştir. Ufuk Uras ise 407 oy alarak genel başkanlığı kaybetti. Bunun üzerine, Ufuk Uras ve grubu bu kongreyi kaybettikten sonra "yeni sol parti" kurma girişimlerini hızlandırarak toplu şekilde ÖDP'den istifa etmişlerdir. 20-21 Haziran 2009 tarihli son Olağan Genel Kongre ise "Eşitlik Özgürlük Devrim" çağrısıyla toplanmıştır. Devrimci Gençler yoğun katılımıyla Ahmet Taner Kışlalı Spor Salonu'nda gerçekleşen kongrede Alper Taş genel başkanlığa seçilmiştir. 'Sol liberalizmle hesaplaşma' gündemiyle de anılan bu kongrenin çağrı metninde "ÖDP solu, sosyalistleri kendi dümen suyuna sokmaya çalışan, adeta sömürgeleştirmek için gayret sarfeden sol liberal eksenle de, milliyetçi/devletçi/otoriter çevrelerle de arasına net bir mesafe koymaya kararlıdır" ibaresi yer almıştır. Hayri Kozanoğlu ise, "Türkiye’nin krizin etkilerini en şiddetle hisseden ülkeler arasında yer aldığı bir dönemde ÖDP’nin öreceği anti-kapitalist, anti-emperyalist, enternasyonalist bir direniş hattının büyük önem taşıyacağına inanıyoruz... Sosyalist ve devrimci sıfatını hak etmenin "Kapitalizmin ıslahı değil aşılması; piyasanın regüle edilmesi değil, piyasa toplumunun ve yarattığı kar ve rekabet merkezli değerler sisteminin, IMF politikalarının tümden reddi; sadece milliyetçiliğe değil, onu yaratan ve besleyen emperyalizme tavır alınmasından geçer... Önümüzdeki dönem ÖDP hem örgütünde, hem de kurullarında daha gençleşerek, daha kadınlaşarak, daha emekçileşerek, değişimin "öznesi’ olabilme güvenini yeniden kazanmak zorundadır. Doğru fikirlerin ancak emekçi kitlelerle bütünleşmesi halinde anlam kazanacağını kavrayarak, toplumsal-sınıfsal dayanaklarınızı güçlendirme görevi önümüzdedir. Ancak o zaman yeniden bir toplumsal hareket haline gelebilir; emekçi kitlelere umut aşılayabilir; tarihe, geçmişe ve kaybettiğimiz arkadaşlarımıza olan sorumluluğumuzun gereğini yerine getirebiliriz" demiştir.